مطالعه انقلاب و آسیب های آن از مهمترین حوزه های پژوهش در علوم اجتماعی بخصوص در بحث جامعه شناسی انقلاب محسوب می شود . و از آنجا که انقلاب به ندرت رخ می دهد آسیب های آنها زمینه مناسبی برای انجام تحقیقات علمی و طرح آزمون نظریه های جدید و در کل تلاش برای فهم بیشتر این پدیده تلقی می شود . آسیب شناسی عبارت از مطالعه و شناخت بی نظمی ها در ارگانیسم و در  علوم مختلف قرائت هاي گوناگون دارد . آسیب شناسی برای همه جوامع و نظامهای سیاسی بخصوص جوامعی که انقلاب را تجزیه کرده و در حال گذار و جایگزینی یک حکومت جدید و برقراری ثبات سیاسی و یک نظم نوین است ، بسیار مهم و حائز اهمیت است . بویژه برای کشور ما که یکی از اهداف مهم آن استقرار یک نظام سیاسی با مشروعیت دینی در جامعه بوده است . بنابراین طرح این موضوع در کشور ما بخصوص در میان قشر دانشجو و روشنفکران دارای اهمیت ویژه و جایگاه خاصی است . معمولاً در هر کشوری وسعت آسیبها ، میزان رشد آنها و چگونگی شکل گیری آنها مهم است و اگر دامنه آن وسیع و میزان رشد و تراکم آن بالا باشد امنیت و آرامش جامعه را تهدید و یا دچار مخاطره و حتی روند طبیعی آنرا مختل خواهد کرد .
مطالعه انقلاب و آسیب های آن از مهمترین حوزه های پژوهش در علوم اجتماعی بخصوص در بحث جامعه شناسی انقلاب محسوب می شود . و از آنجا که انقلاب به ندرت رخ می دهد آسیبهای آنها زمینه مناسبی برای انجام تحقیقات علمی و طرح آزمون نظریه های جدید و در کل تلاش برای فهم بیشتر این پدیده تلقی می شود .
آسیب شناسی عبارت از مطالعه و شناخت بی نظمی ها در ارگانیسم و در علوم مختلف قرائت های گوناگون دارد. با رشد جامعه شناسی در قرن نوزدهم میلادی بهره گیری از علوم مختلف برای بیان فرایندهای اجتماعی نیز معمول گردید و درنتیجه بسیاری از اصطلاح ها و واژه های رایج در علوم دیگر چون زیست شناسی ، علوم پزشکی ، زمین شناسی و مانند آن در جامعه شناسی نیز بکار گرفته شد که از جمله می توان آسیب شناسی ؛ انقلاب را نام برد .
درواقع آسیب شناسی انقلاب مطالعه خواستگاه اختلالها ، بی ثباتی ها ، شکاف ها و پیشگیری از بازگشت مجدد به گذشته است .
هر حکومتی و یا جامعه ای در طول حیات خود گرفتار مشکلات ، دشواریها ، تضادها و آسیبهائی می شود که اگر راه حلی را برای آنها جستجو نکند طریق زوال و انحطاط را می پیماید . با مطالعه انقلاب های بزرگ در گذشته در می یابیم که مصلحان اجتماعی گامهای اولیه را با موفقیت بر می دارند و حکومت را ساقط و وضعیت جدیدی را بر جامعه تحمیل و تمام ساختارهای سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی را متحول می سازند . ولی در تحقق اهداف انقلاب و بنای یک جامعه ایده آلی که مطلوب همگان باشد ، دچار چالش هستند . این وضعیت را ما در انقلاب مشروطه تجربه کرده ایم . نهضتی که علیرغم حضور مردم و وفاق ملی در تشکیل مجلس عملاً ناکام ماند و هنوز طفل بود که به توپ بستند و خون آزادیخواهان را در کمال قساوت و بی رحمی ریختند و اندکی از فرمان مشروطه نگذشته که شاهد کودتای 1299 و ظهور حکومت پالانی و رستاخیز و رسواخیز و روی کار آمدن منورالفکران وابسته به غرب که شناخت درستی از اسلام نداشتند بودیم . شناخت این آفت ها ما را در حفظ و تداوم انقلاب اسلامی مان یاری می رساند . مقام معظم رهبری همواره اقشار مختلف مردم را از آفات و موانع و مواضع احتمالی بر حذر داشته اند . ایشان در ارتباط با ضرورت آسیب شناسی انقلاب می گوید : میکروب رجعت یا ارتجاع ، دشمن بزرگ هر انقلاب است که به درون جوامع انقلابی نفوذ کرده و در آن رشد می یابد .
نفوذ فساد و ایجاد تردیدها در اذهان جوانان نسبت به آرمانها ، دنیاطلبی ، اشتغال به زینت های دنیوی و زندگی راحت در جامعه و بروز علائم زندگی تجملاتی در میان عناصر انقلابی ، نشانه هایی از تأثیر میکروب ارتجاع و عقب گرد است : به عبارت دیگر هدف مان در این فرصت اندک شناسائی آفت هایی از درون و موانعی از بیرون که در صورت مداومت به روند طبیعی انقلاب خدشه وارد می کند و اهتمام به این موضوع بر همه دلسوزان و متعهدان و بانیان این پدیده لازم و ضروریست .

مفهوم انقلاب
مطالعه انقلابهای اجتماعی و سیاسی از مهمترین حوزه های پژوهش جامعه شناسی محسوب می شود و از آنجا که انقلاب ها از نوادر تاریخ و به ندرت اتفاق می افتد ، وقوع آنها بسترهای مناسبی برای تحقیقات علمی پژوهشی و ارائه تئوری های جدید می باشد . در طی یکصد سال اخیر انقلابات مانند سایر پدیده های اجتماعی به صورتهای مختلف تعریف و مفهوم بندی شده اند و از رویکردهای متفاوت به تجزیه تحلیل آن پرداخته اند .
انقلاب تحول سیاسی پیچیده ای است که در طی آن حکومت مستقر به دلایلی توانایی اجبار و اعمال زور را از دست می دهد و گروههای مختلف سیاسی و اجتماعی به قیام بر می خیزند تا قدرت سیاسی را سبک نمایند . این قیام اغلب چند دهه طول می کشد تا آنکه رژیم جدید جایگزین حکومت قدیم شود .
بحث از پدیده انقلاب یقیناً بحث تازه ای نیست در آغاز این کلمه در علم اخترشناسی رایج شده و به معنای چرخش دورانی افلاک و بازگشت ستارگان به وضع اول خود بکار می رفت . بعدها افلاطون بویژه ارسطو موضوع علیت در انقلاب را بررسی کرده و نابرابری و سیرناپذیری طبع انسان را علت انقلاب مطرح کرده است . تا قرن نوزدهم مقوله انقلاب اخلاقی و هنجاری بود . توماس هابس با مخالفت و ناموجه دانستن انقلاب ها ستم گرترین حکومت ها را بهتر از هرج مرج دانست .
در قرن نوزدهم کارل مارکس برای اولین بار باب تحلیل علمی پدیده انقلاب را گشود و انقلاب را یک امر اجتناب ناپذیر و عامل دگرگونی اساسی و بنیادی در تاریخ خواند .
از آن زمان به بعد  انقلاب با نگرش مثبت وارد ادبیات سیاسی شد و از سوی اندیشمندان موافق و مخالف مورد توجه و تحلیل قرار گرفت و هر کلام پیرامون کلمه انقلاب و علل شکل گیری آن که به بحث و مطالعه پرداختند ، اعم آن به شرح ذیل است :

(1) انقلاب به معنای تغییر و تحول در بخش اقتصادی نظام
طبقه حاکم با در اختیار داشتن ابزار و وسایل تولید و اعمال زور بر آنها بستر لازم را برای قیام طبقات فرودست فراهم کرده و طبقه بالنده جدیدی که خواهان نظم نو در جامعه می باشد جایگزین رژیم سابق خواهد شد . رابرت لونی نویسنده کتاب ریشه های اقتصادی انقلاب ایران معتقد است که رژیم با اجرای استراتژی توسعه فقدان اصلاحات نهادی نمی توانست با موفقیت همراه باشد و حتی نتوانست نرخ نارضایتی ناشی از بی علامتی اقتصادی را کاهش دهد .

(2) انقلاب به معنای تغییر در هیأت حاکمه
هرج مرج و بی برنامه گی دولت می تواند شرایط انقلاب را آماده و یا دست کم تشدید نماید . پاره تو کار کرد اساسی انقلاب را چرخش نخبگان و تغییر تحول در نخبگان حاکمه یک جامعه می داند . پاره تو جامعه را بدو گروه نخبگان و توده ها تقسیم می کند . زمانی که نخبگان در جایگاه واقعی خود قرار نگیرند شرایط و بستر انقلاب فراهم می شود .

(3) انقلاب به معنای حل بحران مشارکت سیاسی
انقلاب عامل اساسی در پیشرفت دموکراسی و گسترش مشارکت سیاسی مردم در امور اجتماعی و سیاسی است .
ابراهیمیان سخنگوی اصلی این نگرش می نویسد : انقلاب به این علت رخ داد که شاه در سطح اجتماعی اقتصادی دست به نوسازی زد و به این ترتیب طبقه متوسط جدید و طبقه کارگر صنعتی را گسترش داد ، اما نتوانست در سطح سیاسی دست به توسعه زند و این ناکامی به شکل اجتناب ناپذیر شکاف میان حکومت و ساختار اجتماعی را تشدید کرد ، کانالهای ارتباطی میان نظام سیاسی و کل جمعیت را بست ، شکاف میان محفل حاکم و نیروهای اجتماعی جدید را گسترده کرد و مهمتر از همه اینکه چند پلی را که در گذشته میان تشکیلات سیاسی و نیروهای اجتماعی سنتی ، خصوصاً بازار و مراجع مذهبی پیوند ایجاد کرد ، شکست .
دکتر افتخاری در مقاله ای می نویسد : انقلاب اسلامی ، عرصه تجلی ثابت قدمی مردم مومن به ارزشهای دینی و به رهبری مردی فرزانه بود که در نهایت به ایجاد حکومت اسلامی به مثابه پاداش الهی برای مومنان صادق منجر شد بقای انقلاب اسلامی مطابق سنن الهی حاکم بر این جهان ، قابل تفسیر است و همین بینش ما را در شناسایی آسیب ها یاری می رساند هر جنبش مردمی با توجه به چارچوبه فکری خود می تواند دچار آفت هایی از درون و برون شود شناسایی آسیب ها ما را در پیش گیری هر گونه چالشی بیمه خواهد کرد و هوشیاری و دقت در شناخت این آفات وظیفه همه روشنفکران و مومنین به انقلاب می باشد .

آسیب های انقلاب
1- تهی شدن ارزشها
از نظر جامعه شناسی ، ارزشهای اجتماعی ( Social Value ) به عوامل و عناصری اطلاق می شود که اکثریت یک جامعه به اهمیت و اعتبار آن پی برده اند و به صورت واقعیات و اموری در آمده اند که نیازهای مادی و معنوی افراد جامعه را برآورده می سازند . به عبارت دیگر هر چیزی که برای یک نظام اجتماعی موردنیاز ، محترم ، مقدس ، خواستنی و مطلوب تلقی می شود ، جزء ارزشهای آن جامعه است .
زمانی که جامعه به هر علتی نتواند ارزشهای اجتماعی را به نسل بعد از خود انتقال دهد آسیب پذیری آن حتمی خواهد بود . ارزشهای بیگانه ممکن است از طریق دوستان ، دشمنان و یا وسایل ارتباط جمعی تبلیغ شوند و نیروهای مومن و وفادار داخلی مجذوب ارزشهای ساختگی و غیروطنی خواهد کرد .
اما با بسترسازی و آموزش در خور شان جوانان می توان ورود هر گونه ارزش های بیگانه را گرفت . نبرد نابرابر ارزشها زمانی به نفع نیروهای انقلابی رقم خواهد خورد که جبهه نیروهای مومن به انقلاب بستر سازی لازم و اهرم های باز دارنده را از قبل مهیا کرده و نخبگان وسایل و ابزارهای لازم را برای مبارزه پیش بینی کرده باشند . حفظ اصول و آرمانها ، اصلی ترین عنصر بازدارنده رقیبان است و نباید از توان و ظرفیت بازدارنده فرهنگ بومی غافل شویم .

2- شکاف اقتصادی
شکاف اقتصادی مهمترین چالش حکومت ها از گذشته تاکنون بوده است و مقوله اقتصادی در دو بعد داخلی و خارجی قابل بحث و پیگیری است . از لحاظ داخلی هزینه فزاینده خانواده و کاهش قدرت خرید ، بیکاری ، کسری بودجه ، رشد اقتصادی آرام ، پایین بودن نرخ رشد اقتصادی موجب آسیب پذیری قشر کم درآمد و فقیر جامعه خواهد شد .
از بعد خارجی شکاف بین کشورهای فقیر و غنی ، کمبود سرمایه لازم در این کشورها ، پایین بودن نرخ تولیدات داخلی عرصه را بر استقلال داخلی کشورها تنگ خواهد کرد .
مقوله فقر و مشکلات اقتصادی خطر جدیدی برای سلامت حکومت تلقی می شود و توجه به اثرات منفی آن نکته مهمی است که باید در طرح ها و برنامه های کوتاه مدت لحاظ شود .
کشور ما علیرغم پتانسیل فراوان مانند جمعیت جوئان و کارآمد ، وسعت مناسب در امر کشاورزی ، موقعیت سوق الجیشی در امر تجارت به رشد و توسعه بالایی دست نیافت قطبی شدن جامعه به شکاف های اجتماعی دامن زده و موجبات بوجود آمدن گروههای مختلف از قبیل بالاشهری پایین شهری ، فقیر و غنی ، روشنفکر متحجر خواهد شد .
کشور ما نیازمند بستر سازی لازم در زمینه اجرای عدالت اقتصادی توزیع درست و عادلانه ثروت ها ، شایسته سالاری و بکارگیری نیروهای متخصص ، کارآمد و متعهد در تمام زمینه ها بخصوص در این حوزه کوچکترین مسامحه ای صورت گیرد در بلندمدت دچار چالش خواهیم شد .

3- کاهش همبستگی اجتماع
امیل دورکیم در نظریه همبستگی اجتماعی اخلاق را حافظ نظم و همبستگی در جامعه معرفی کرد و فروپاشی بافت اخلاقی و همبستگی جامعه را نوعی آنومی می داند و از میان رفتن امنیت و دلبستگی سنتی و عدم پیدایش همبستگی اخلاقی جدید و فردگرایی افراطی در جامعه زمینه اصلی زوال را فراهم می کند .
بنابراین از دیدگاه دورکیم جامعه همواره درگیر میان نیروهای همبستگی ( وجدان جمعی ) و نیروهای گسسته است و در هر زمان احتمال پیروزی یکی بر دیگری وجود دارد . زمانی که نیروهای همبستگی بر نیروهای از هم گسسته فائق شوند جامعه به سمت نوعی رفتارجمعی درست حرکت خواهد کرد از دیدگاه تالکوت پارسوتر چهار عامل دارای انسجام و همبستگی هستند .
1- ارزش هایی که موجد حس جمعی در جامعه هستند .
2- هنجارهایی که قواعد رفتار می باشد .
3- نقش هایی که ساختارهای مختلف اجتماعی را تشکیل می دهند مانند نقش اقتصادی ، سیاسی و ...
4- تجمعات
با توجه به این دیدگاه کاهش همبستگی اجتماعی در هر سطوح از جامعه عامل تهدید کننده بالندگی یک ملت می شود حضرت امام (ره) در تمام سخنرانی هایش مسئله همبستگی ملی و لزوم وحدت را برای تداوم انقلاب تأکید داشتند و ابن خلدون اندیشمند مسلمان مهمترین عامل اعتلا و برتری یک ملت و تمدن را عصبیت می داند و عصبیت در حکم رشته مشترکی ، خانواده ملت را به هم پیوند می دهد .

4- نادیده انگاشتن مطالبات مردم
از جمله مولفه هایی که در تمام انقلابات و جنبش های مردمی در سرتاسر تاریخ به چشم می خورد مطالبات و خواسته های مردم است ، طبق منحنی جی دیویس زمانی که میان توانایی و برآوردن مطالبات مردم فاصله غیرقابل تحمل بوجود بیاید انقلاب رخ می دهد . روند نوسازی در رژیم گذشته نقطه عطف افزایش انتظارات در ایران بود که بعدها با افزایش قیمت نفت و میزان برخورداری عمومی از این روند افزوده می شود . ولی در پایان دهه پنجاه بناگاه به دلایلی مانند کاهش بهای نفت ، زمستان متعدل در اروپا و کاهش تقاضای نفتی دچار نوعی رکود شد این تئوری می تواند در روشنگری برخی زمینه های نارضایی مورد استفاده قرار گیرد .
امروزه باید سقف مطالبات مردمی و میزان توانایی خود را در پاسخگویی به خواسته ها را باید مورد ارزیابی منطقی قرار دهیم تا رضایت عامه مردم را جلب نمائیم . کارگزاران حکومت باید بین مطالبات و خواسته های جامعه و میزان توانایی دولت در برآوردن آن نیازها پلی ارتباطی برقرار نمایند ، در غیر اینصورت عدم تعادل بین آندو چالش فراوانی برای کشور ایجاد می نماید .

5- تهدیدهای خارجی
از بدو پیروزی انقلاب تاکنون همواره با تهدیدهای بزرگ از سوی قدرت های درجه اول مواجه بوده ایم ولی در دهه اخیر حضور آنها و حتی میزان وشدت تهدیدات آنها دوچندان شده و با پخش اخبارهای تحریف شده افکار عمومی را هدف قرار داده اند امروزه دشمنان قسم خورده دین سعی در بی رنگ کردن آن در بین جوانان دارند .
و با پخش برنامه های مبتذل سعی در تخریب فرهنگ اسلامی ، گسترش فساد اجتماعی و کاهش حضور جوانان در عرصه های سیاسی اقتصادی و نظامی کشور ما را دارند و با مشغولیت ، آنان را از اهداف معنوی و فرهنگی انقلاب اسلامی منحرف سازند . حامیان و مدعیان دوروغین حقوق بشر و دموکراسی با اعمال تحریم ها و محکومیت ایران در مجامع بین المللی تأکید بر حقوق بشر و تروریسم سعی در انزاوی جمهوری اسلامی و بی رنگ کردن الگوی حکومت اسلامی دارند و با نفوذ در قشر جوانان و نوجوانان یعنی نسل دوم انقلاب که نه معرفت مستقیمی از انقلاب و روند آن دارند و نه خاطره محکم و استواری از رشادت های دوران مقدس به این امر دامن می زنند ، رواج دادن فناوری جدید به شکل مخرب آن از جمله تهدیدات مستقیم دشمنان در عصر و نسل اطلاعات است و آمریکا در یک تبلیغات گسترده سعی دارد که چهره دولت را ضعیف و ناکارآمد نشان دهد که این امر در درازمدت اعتماد مردم را نسبت به ساختارهای اجتماعی و سیاسی کاهش می دهد .

6- کاهش وفاق ملی
وفاق به مثابه سرمایه اجتماعی بسیار با ارزش بوده و پایه نظام سیاسی و ساختار اجتماعی و امنیتی جامعه را تشکیل می دهد . وفاق جوهره و اساس نظم و روابط اجتماعی در مقابل بی ثباتی است . بدون وفاق ملی انجام اجتماعی با مخاطرات و پیامدهای منفی روبرو می شود و احتمال حضور بیگانه در تمام عرصه های اجتماعی و سیاسی یک ملت می رود .
رشد و توسعه یافتگی یک ملت در فرهنگ ، سیاسیت و اقتصاد مرهون وفاق در همبستگی ملی است . حضرت امام در تمام سخنرانی های شان ملت را به وحدت کلمه دعوت می کردند و مهمترین عامل تهدیدکننده بالندگی یک ملت را کاشتن بذر نفاق و کینه در سینه ها ، پشت کردن به یکدیگر ، ترک یاری همنوعان و تبدیل الفت و محبت به پراکندگی و تفرقه می دانست .
با توجه به وضعیت موجود و پیچیدگی و تنوع روابط و مناسبات جهان که تمام برنامه های داخلی را دگرگون و تحت تأثیر قرار داده باید وفاق همدلی را گسترش دهیم و شرایط حضور گسترده اقشار و گروههای اجتماعی را مهیا کرده و به مطالبات آنها تا سر حد امکان پاسخ منطقی دهیم .

7- عدم چرخش نخبگان
انقلاب در مقطعی از زمان قرار گرفت که فشارهای تبلیغاتی و سخن پراکنی در سطوح مختلف برای ایجاد فاصله طبقاتی و گسست مردم از حکومت و ایجاد نوعی نارضایتی در جامعه بی وقفه ادامه دارد .
امروز کشور ما در یک مقطع تاریخی دیگر واقع شد که فشارهای تبلیغاتی و جنگ روانی از سوی دشمن در سطوح مختلف با جلب افکار عمومی و گسست مردم از حکومت و ایجاد نوعی نارضایتی در جامعه بی وقفه انجام می شود . در این موقعیت حساس حضور نیروهای خلاق و نوآور در تمام بخش ها و سیستم های اداری می تواند ما را به سرمنزل مقصود برساند .
با حضور نخبگان جوان و کارآمد و حرکت به سوی اندیشه نو در علوم اجتماعی و تولید علم در کشور و حضور دانشگاهیان و توجه به مسائل ملی و بین المللی و پافشاری در اتخاذ برنامه متناسب اقتصادی به منظور شکستن رکود اقتصادی و رشد ثروت و منابع انسانی در چارچوب عدالت اجتماعی و تهیه و برآورد اولویت ها و احتیاجات اولیه و برداشت صحیح و ارزیابی درست از محیط و مناسبات جهانی می تواند ما را از هر گونه آسیب جدی دور بدارد .
* عضو هیات علمی دانشگاه